Karar veren üç ölçüt: sıklık, hata maliyeti, istisna oranı
Bir işi otomatikleştirmek için o işin üç şeyine bakın:
- Ne sıklıkla tekrar ediyor? Günde onlarca kez mi, yılda birkaç kez mi? Yılda üç kez yapılan bir iş için otomasyon kurmak, kurulum ve bakım masrafını çıkarmaz.
- Hata olursa maliyeti ne? Yanlış giden bir hatırlatma SMS'i ucuz bir hata. Yanlış kesilen bir fatura ya da yanlış verilmiş bir fiyat ise pahalı.
- İstisna oranı ne? İşin kaçta kaçı kurala uymuyor? İstisna çoksa kurala bağladığınız otomasyon her seferinde bir insanı çağırır.
Sonuç basit bir tabloya dökülüyor:
| Sıklık | Hata maliyeti | İstisna | Karar |
|---|---|---|---|
| Yüksek | Düşük | Az | Otomatikleştirin |
| Yüksek | Yüksek | Az | Otomatik hazırlasın, insan onaylasın |
| Yüksek | Düşük | Çok | Kuralı sadeleştirin, sonra yeniden bakın |
| Düşük | Herhangi | Herhangi | İnsanda kalsın |
| Herhangi | Müşteri aleyhine karar | Herhangi | İnsanda kalsın |
Türkçe rehberlerde "otomasyon işlerin %80'ini üstlenir" gibi oranlar görüyoruz; bunların dayanağı verilmiyor. Kendi işinizin sıklığını ve istisna oranını bir hafta sayarak bulun, rakam orada.
Örnekler: diyelim ki bir klinik, bir otel ve bir mağaza
Bunlar kurgu örnekler, hiçbir müşterimize ait değil.
- Randevu hatırlatması (klinik): sık, hatası ucuz, istisnası az. Otomatik olsun. Hatırlatmanın gideceği kişi onay vermiş mi diye bir şart var, aşağıda.
- Fiyat teklifi (otel): sık ama hatası pahalı, çünkü yanlış fiyat müşteriye verilmiş söz sayılır. Sistem hazırlasın, siz onaylayın.
- Şikâyet cevabı (mağaza): istisnası çok, empati gerektiriyor. İnsanda kalsın; otomasyon yalnızca şikâyeti doğru kişiye yönlendirsin.
- Stok uyarısı: çok sık, hatası ucuz, istisnası az. Otomatik.
Randevu tarafında hangi soruları sorduğunuzu randevu sistemi için 10 soruda anlattık.
Kararı insana bırakmanız gereken yasal sınırlar
Kişi hakkında karar veren işleri otomatiğe bağlarken hukuki bir sınır var.
Türkiye (KVKK). 6698 sayılı Kanun madde 11(1)(g), işlenen verilerin yalnızca otomatik sistemlerle analiz edilmesi sonucu kişinin kendisi aleyhine bir sonuç çıkmasına itiraz etme hakkını veriyor2.
AB (GDPR). Madde 22(1), yalnızca otomatik işlemeye dayanan ve kişi için hukuki sonuç doğuran ya da onu benzer biçimde önemli ölçüde etkileyen bir karara tabi tutulmama hakkı tanıyor1. AB müşterisine hizmet veriyorsanız bunu bilin; GDPR KKTC'de bağlayıcı değil, burada karşılaştırma için anılıyor.
KKTC. 89/2007 sayılı Yasa'da yalnızca otomatik kararı ayrıca düzenleyen bir hüküm bulamadık. En yakın hüküm madde 15 (itiraz hakkı): bilgiye konu kişi, özel durumuna ilişkin meşru nedenlerle verisinin işlenmesine itiraz edebiliyor ve kontrolör onbeş iş günü içinde yazılı yanıt vermek zorunda3. Bu otomatik karara özel bir hüküm değil, genel itiraz hakkı. Kendi durumunuz için bir hukukçuya sorun.
Pratik sonuç: kredi, iade, ret, fiyatlandırma gibi kişi aleyhine sonuç doğuran işlerde son karar insanda kalsın.
Bu yazı hukuki görüş değildir. Otomatik karar ve veri koruma yükümlülüklerini bir hukukçuyla kontrol edin.
WhatsApp'ta otomatik mesaj gönderirken
WhatsApp Business politikası, kişiyle yalnızca iki şart birlikte sağlanırsa iletişime geçmenize izin veriyor: kişi telefon numarasını size vermiş olmalı ve sonraki mesajları almak istediğini onaylamış olmalı (opt-in)4. Kişi iletişimi durdurmak isterse bu isteğe uymak zorundasınız4.
Pencere kuralı da var: kullanıcı size mesaj yazınca ya da arayınca 24 saatlik bir müşteri hizmeti penceresi açılıyor; kullanıcı bu süre içinde tekrar yazarsa süre yenileniyor. Pencere kapanınca yalnızca önceden onaylı şablon mesaj gönderebiliyorsunuz5. Yani "müşteriye gece yarısı toplu mesaj" otomasyonu kuramazsınız.
Chatbot yanlış söylerse kim sorumlu?
Kanada'da British Columbia Civil Resolution Tribunal'ın Moffatt v. Air Canada (2024) kararında Air Canada, chatbot'u da kapsayan temsilcilerinin verdiği bilgiden sorumlu tutulamayacağını savundu; kurul bunu "dikkat çekici bir savunma" olarak niteledi. Chatbot etkileşimli olsa da web sitesinin bir parçası; şirket sitesindeki tüm bilgiden sorumlu olmalı ve bilginin statik sayfadan ya da chatbot'tan gelmesi fark etmiyor6 (paragraf 27). Şirket ayrıca tarifedeki şartlara dayanmak istedi ama ilgili kısmı sunmadı; kurul, sözleşmesel bir savunmayı ispatlamak için sözleşmenin ilgili kısmının sunulması gerektiğini, sunulmadığı için savunmanın kanıtlanmadığını yazdı6 (paragraf 31). Dersi şu: otomasyonun söylediğine şirket olarak imza atıyorsunuz. Hata maliyeti yüksek bilgiyi (fiyat, iade koşulu, tarih) chatbot'a bırakmayın ya da insan onayına bağlayın.
Ne zaman özel yazılım gerekir?
Otomasyonun çoğu hazır araçla çözülür. Özel yazılım, süreç birden fazla sistemi birleştiriyor ve istisna yönetimi (kim, ne zaman, hangi onayla) kodlanması gerekiyorsa düşünülür. Bu çerçeve özel panel ve yazılım hizmetimizde işleniyor. Otomasyonun başka sistemlerle konuşma tarafı için API entegrasyonu yazısına bakın.
